Pojęcia: rola, podłoże i podglebie. Rolą nazywają rolnicy wierzchnią warstwę gleby, poddawaną zabiegom uprawowym (orce, bronowaniu, wałowaniu itp.). Pojęciem podłoże określa się skałę macierzystą, czyli utwór, z którego powstała gleba. Podglebie jest pojęciem rzadko obecnie używanym, oznacza poziomy glebowe zalegające poniżej warstwy uprawnej. Każda gleba zawiera cząstki mineralne, organiczne, organiczno-mineralne, wodę z rozpuszczonymi w niej solami oraz powietrze ze znajdującą się w nim parą wodną. Ilościowy stosunek tych składników w glebach mineralnych ilustruje rysunek poniżej. Skład mechaniczny gleby. Podstawowym składnikiem większości gleb są cząstki mineralne, które powstały wskutek rozdrobnienia skały macierzystej. Cząstki te mają różną wielkość. Ilościowy stosunek grup cząstek mineralnych o różnej średnicy w danej glebie nazywamy jej składem mechanicznym. Rozróżnia się cząstki szkieletowe, których średnica jest większa niż 1 mm, oraz cząstki ziemiste o średnicy mniejszej niż 1 mm. Cząstki szkieletowe i ziemiste gleby dzieli się zależnie od ich wielkości, na frakcje
Zależnie od zawartości szczególnie aktywnych cząstek, do jakich należą cząstki spławia I ne (o średnicy mniejszej niż 0,01 mm), dzielimy gleby na: ilaste, gliniaste, pyłowe, piaskowe, żwirowe i kamieniste. □ Gleby ilaste - zawierają ponad 50% cząstek spławialnych oraz nieznaczną ilość piasku i żwiru; niekiedy w ogóle nie ma w nich piasku i części szkieletowych.
□ Gleby gliniaste - składają się z cząstek różnej wielkości, zawierają przy tym powyżej 20% cząstek spławialnych; zależnie od ilości tych cząstek rozróżniamy następujące gliny: lekkie, mające 20-35% cząstek spławialnych; średnie, zawierające 35-50% cząstek spławialnych i ciężkie, zawierające ponad 50% cząstek spławialnych.
□ Gleby pyłowe (np. lessy)-zawierające ponad 40% cząstek pyłowych i do 50% cząstek spławialnych.
□ Gleby piaskowe - składają się przede wszystkim z cząstek piaszczystych i zawierają do 20% cząstek spławialnych; wśród piasków rozróżnić można piaski luźne, zawierające do 5% cząstek spławialnych, piaski słabo gliniaste, mające 5-10% cząstek spławialnych i piaski gliniaste, zwane również szczerkami, zawierające 10-20% cząstek spławialnych.
□ Gleby żwirowe - mają znaczne ilości żwiru; cząstek spławialnych mogą zawierać do 20%.
□ Gleby kamieniste - zawierają dużo kamienica mało cząstek spławialnych.
Wartość rolnicza gleby zależy w znacznym stopniu od składu mechanicznego. Ilościowy stosunek w glebie poszczególnych frakcji mechanicznych, a zwłaszcza udział cząstek spławialnych, szczególnie koloidalnych, ma bowiem decydujący wpływ na właściwości fizyczne i chemiczne oraz na żyzność gleb.
Ilość składników pokarmowych jest zazwyczaj mniejsza w glebach gruboziarnistych, a większa w glebach bogatych w cząstki najdrobniejsze - spławial-ne. Gleby piaskowe składają się przede wszystkim z cząstek gruboziarnistych, dlatego są one zwykle ubogie w składniki pokarmowe.
Gleby zawierające dużo kamieni, żwiru lub piasku łatwo przepuszczają wodę, co w wielu wypadkach jest przyczyną szybkiego ich przesychania. Natomiast duża zawartość cząstek pyłowych i koloidalnych zmniejsza przepuszczalność i to może być powodem podmakania gleby. Gleby drobnoziarniste, a szczególnie bogate w cząstki koloidalne, są zwięzłe i wykazują przylepność, a więc trudne do uprawy mechanicznej. W praktyce rolniczej rozróżnia się gleby tzw. lekkie i ciężkie. Do lekkich zalicza się gleby, które mają dużo cząstek o większych wymiarach, a więc piaskowe, żwirowe i kamieniste. Gleby te są łatwe do uprawy. Gleby ciężkie zawierają dużo cząstek spławialnych, należą do nich gleby ilaste i gliniaste. Są one zwięzłe i wykazują dużą przyczepność do narzędzi uprawowych.